اطفا حریق

آتش سوزی یکی از خطراتی است که می تواند در هر ساختمان، محیط صنعتی، انبار، واحد تجاری یا حتی فضای مسکونی رخ دهد. هرچه شناسایی و مهار آتش در مراحل اولیه سریع تر انجام شود، احتمال گسترش حریق و میزان خسارت جانی و مالی کاهش پیدا می کند. به مجموعه تجهیزات، روش ها و اقداماتی که برای کنترل، مهار یا خاموش کردن آتش مورد استفاده قرار می گیرند، اطفا حریق گفته می شود.

در یک پروژه ایمنی، سیستم اطفا حریق فقط به یک کپسول یا اسپرینکلر محدود نمی شود. انتخاب روش مناسب به عواملی مانند نوع کاربری ساختمان، مساحت و ارتفاع، نوع مواد قابل اشتعال، میزان ریسک حریق، حضور افراد، شرایط محیطی و الزامات فنی پروژه بستگی دارد. به همین دلیل، طراحی و اجرای یک سیستم مناسب باید توسط افراد متخصص و بر اساس ضوابط و استانداردهای مربوطه انجام شود.

به طور کلی، سیستم اطفای حریق می تواند دستی یا اتوماتیک باشد. در مدل دستی، حضور و اقدام فرد برای استفاده از تجهیزات ضروری است؛ اما در سیستم های اتوماتیک، تشخیص شرایط حریق و فعال شدن عملیات اطفا می تواند بدون دخالت مستقیم انسان انجام شود.

سیستم اطفا حریق چیست؟

اگر بخواهیم ساده توضیح دهیم، سیستم اطفا حریق چیست؟ مجموعه ای از تجهیزات و راهکارهایی است که برای کنترل یا خاموش کردن آتش طراحی می شود. این تجهیزات با استفاده از موادی مانند آب، فوم، گازهای اطفاء، دی اکسید کربن یا مواد شیمیایی خشک، بسته به نوع حریق، عملیات اطفا را انجام می دهند. روش اطفا باید با نوع خطر هماهنگ باشد. برای مثال، سیستمی که برای یک ساختمان اداری طراحی می شود الزاماً برای انبار مواد شیمیایی، اتاق سرور، آشپزخانه صنعتی یا تاسیسات نفت و گاز مناسب نیست. بنابراین نمی توان یک نوع سیستم را به عنوان بهترین سیستم اطفا حریق برای همه ساختمان ها معرفی کرد. بهترین گزینه، سیستمی است که متناسب با خطر موجود طراحی و به درستی نصب، تست و نگهداری شده باشد.

اجزای تشکیل دهنده سیستم اطفا حریق

همانطور که انتظار می رود یک سیستم اطفا حریق ساختمان همه فن حریف حاوی قطعات ریز و درشت بسیاری است. هر یک اقلام به منظور کاربرد خاصی طراحی و ساخته شده اند به همین خاطر است که غیاب یک قطعه می تواند کارایی یک ساختار اطفا حریق را به چالش بکشد. در ادامه با ما همراه باشید تا بدانید اجزا اصلی یک سیستم اطفا حریق چیست.

• نازل پاشش
• آژیر و فلاشر
• تابلو های هشدار و علائم ایمنی
• شستی اعلام حریق (آشکار ساز)
• آشکارساز دودی ایرسمپلینگ
• کنترل کننده پانل
• گاز پر کننده کپسول (در سیستم های اطفا حریق گازی)
• کپسول آتش نشانی و خاموش کننده آتش
• زنگ های هشدار سمعی و بصری
• فایر باکس آتش نشانی و سایر تجهیزات
• پمپ آتش نشانی
• شیر ها، لوله ها و اتصالات
• اسپرینکلر ها
• مخزن ذخیره آب آتش نشانی
• سیستم اطفا حریق

سیستم اطفاء حریق ساختمان

همانطور که انتظار می رود سیستم اطفای حریق ساختمان دارای سامانه های متعددی است. یکی از اصلی ترین کاربرد های این سازه در اماکن مسکونی و تجاری همچون منازل، ادارات، سوله ها و غیره است. کارایی این سازه در این اماکن به قدری ضروری است که بسیاری از معماران در هنگام ساخت چنین سازه ای، جایگذاری سیستم اطفاء حریق را هم در نظر می گیرند. برخی از مهم ترین عناوینی که در دسته بندی انواع سیستم اطفای حریق ساختمان قرار می گیرند عبارت است از:

• سیستم های اطفا حریق دستی
• سیستم های اطفا حریق اتوماتیک

سیستم اطفا حریق دستی

به طور کلی سیستم های اطفای حریق دستی شامل تمام تجهیزات و فرایند هایی است که برای انجام شدن نیازمند نیروی انسانی هستند. این اقلام بدون وجود یک یا چند نفر عملا بلا استفاده هستند. یکی از رایج ترین اقلامی که بهره گیری از آن در این شیوه از اطفا حریق ضروری است، کپسول آتش نشانی نام دارد. این کپسول ها در ابعاد و ترکیبات متفاوت برای انحلال آتش سوزی هایی که هر کدام علت مشخص و متفاوتی دارند تولید می شوند.

این سیستم دارای معایب بخصوصی است. اول اینکه وجود نیروی انسانی در عملیات اطفا حریق می تواند خطراتی را به دنبال داشته باشد. این خطرات می توانند در خسارات مالی و جانی خلاصه شوند. علاوه بر آن شما برای پیشبرد سیستم اطفای حریق با چنین نیرویی، نیازمند افراد آموزش دیده و متخصص خواهید بود چرا که افراد مبتدی عملا نمی توانند در این پروسه مفید واقع شوند. اطفا حریق دستی به شیوه های متفاوتی انجام می شود. در ادامه انواع مختلفی از این روش ها را ذکر می کنیم.

• خاموش کننده آب و آب پایه
• خاموش کننده فوم
• خاموش کننده پودر خشک
• خاموش کننده دی اکسید کربن یا CO₂
• خاموش کننده های شیمیایی تر، به ویژه برای برخی کاربردهای آشپزخانه صنعتی

سیستم اطفاء حریق اتوماتیک

بر اساس یک توضیح خلاصه، سیستم اطفا حریق اتوماتیک سازه ای است که می تواند بدون دخالت انسان فعالیت کند. زمانی که این ساختار هشدار اعلام حریق را دریافت کند، به صورت خودکار شروع به کار می کند. تلاش برای مهار شعله های آتش تا آنجایی ادامه پیدا می کند که حریق کاملا منحل شود. این سیستم نیز مانند سیستم دستی، دارای انواع مختلفی است. برخی از اصلی ترین دسته بندی های سیستم اطفای حریق اتوماتیک عبارت است از:

• سیستم اطفای حریق آبی و اسپرینکلر
• سیستم فوم
• سیستم واترمیست یا مه آب
• سیستم های گازی
• سیستم CO₂
• سیستم پودر شیمیایی خشک
• سیستم های شیمیایی تر
• برخی سیستم های ترکیبی و فناوری های تخصصی

استاندارد مورد استفاده نیز به نوع سیستم بستگی دارد. برای نمونه، NFPA 13 استاندارد شناخته شده ای برای نصب سیستم های اسپرینکلر است و برای سیستم هایی مانند CO₂، فوم، واترمیست و گازهای پاک نیز استانداردهای تخصصی جداگانه وجود دارد.

سیستم اطفا حریق آبی و اسپرینکلر

اسپرینکلر یکی از شناخته شده ترین روش های حفاظت در برابر حریق است. در این سیستم، آب از طریق شبکه لوله کشی به اسپرینکلرها منتقل می شود و در شرایط طراحی شده، اسپرینکلرهای مربوط به ناحیه حریق فعال شده و آب را روی محدوده مورد نظر پخش می کنند. سیستم های اسپرینکلر می توانند با توجه به شرایط پروژه در قالب سیستم های مختلفی مانند تر، خشک، پیش عملگر و دلوج طراحی شوند. انتخاب نوع سیستم به عواملی مانند دمای محیط، احتمال یخ زدگی، نوع خطر و شرایط ساختمان بستگی دارد.

سیستم اطفا حریق فوم

فوم آتش نشانی بیشتر برای برخی حریق های مرتبط با مایعات قابل اشتعال و کاربردهای صنعتی استفاده می شود. فوم با ایجاد یک لایه روی سطح ماده سوختنی می تواند در کنترل حریق و کاهش تماس سوخت با اکسیژن نقش داشته باشد. این سیستم بیشتر در محیط هایی مانند برخی تأسیسات صنعتی، مخازن و کاربردهای تخصصی مورد توجه قرار می گیرد و طراحی آن باید با نوع ماده سوختنی و شرایط محل هماهنگ باشد.

سیستم اطفا حریق گازی

سیستم های گازی در مکان هایی استفاده می شوند که استفاده از آب یا برخی مواد دیگر می تواند به تجهیزات حساس آسیب بزند. اتاق سرور، مراکز داده، اتاق های کنترل و برخی فضاهای دارای تجهیزات الکتریکی حساس نمونه هایی از این کاربردها هستند.

در این سیستم ها می توان از مواد اطفایی مختلف استفاده کرد و انتخاب ماده باید بر اساس نوع فضا، حضور افراد، تجهیزات موجود، حجم اتاق و الزامات فنی انجام شود. هالون نیز از فناوری های قدیمی اطفای گازی محسوب می شود و به دلیل ملاحظات زیست محیطی و مقررات مربوط به مواد مخرب لایه اوزون، نباید مانند گذشته به عنوان یک گزینه عمومی برای خرید معرفی شود.

سیستم اطفا حریق CO₂

دی اکسیدکربن یکی از مواد مورد استفاده در سیستم های اطفای حریق گازی است و در برخی محیط های صنعتی و کاربردهای خاص مورد استفاده قرار می گیرد. با این حال، CO₂ می تواند برای انسان خطرناک باشد؛ بنابراین طراحی، کنترل دسترسی، هشدار، تخلیه افراد و سایر تمهیدات ایمنی در این سیستم اهمیت بسیار زیادی دارد.

سیستم اطفا حریق واترمیست

در سیستم واترمیست یا مه آب، آب با قطرات بسیار ریز تخلیه می شود. این فناوری در برخی کاربردهای خاص می تواند با مصرف آب کمتر نسبت به برخی روش های متداول، نقش مؤثری در کنترل حریق داشته باشد. این سیستم برای همه ساختمان ها جایگزین مستقیم اسپرینکلر نیست و باید با توجه به خطر و طراحی مورد تایید پروژه انتخاب شود.

سیستم اطفا حریق پودری

در سیستم های پودری، ماده خاموش کننده به صورت پودر شیمیایی روی حریق تخلیه می شود. این روش در برخی کاربردهای صنعتی و تجهیزات خاص مورد استفاده قرار می گیرد. انتخاب این سیستم باید با توجه به نوع حریق، فضای مورد حفاظت و عوارض باقی مانده ماده خاموش کننده انجام شود.

سیستم اعلام و اطفای حریق چه فرقی باهم دارند؟

شاید در این مسیر پر پیچ و خم برایتان سوال شود که انواع سیستم اطفا حریق با اعلام حریق ساختمان چه تفاوتی دارد. در اعلام و اطفا حریق، گزینه اول وظیفه شناسایی نشانه های بروز آتش و خبر دادن آن به سیستم های مافوق را بر عهده دارد. حال این نشانه ها ممکن است نور، دور، حرارت یا چیزهایی از این دست باشد. پروسه اطلاع رسانی نیز می توانند به شکل صوتی، تصویری یا هر دو اعمال شوند.

پس وظیفه انواع سیستم های اعلام و اطفا حریق ساختمان فقط شناسایی آتش و اعلام آن است. این در حالی است که در پاسخ به سوال سیستم اطفا حریق چیست؟ باید بگوییم سامانه ای که بعد از دریافت هشدار پروسه خاموش کردن آتش را به دوش می کشد سیستم اطفا حریق نام دارد. این پروسه می تواند با دستگاه های مختلف و با موادی مثل آب، فوم، ترکیبات گازی یا پودری انجام شود. تجهیزات اطفا حریق ساختمان و اعلام حریق به نوعی مکمل یکدیگر اند.

نگاهی به پروسه نصب و طراحی دستگاه اطفا حریق

نصب سیستم اطفا حریق ساختمان می تواند پیچیده تر از آن چیزی باشد که به آن فکر می کنید. لازم به ذکر است که پروسه طراحی این سامانه قبل از خرید آن صورت می گیرد. در این طراحی جزئیاتی مثل کاربری ساختمان، میزان خطر حریق، نوع فعالیت، نوع ماده سوختنی، ارتفاع، مساحت و … دخالت دارند. بعد از آن نیز نوبت به انجام محاسباتی مثل نوع تجهیزات اطفا حریق ساختمان، برآورد هزینه اجرای سیستم اطفا حریق، نوع ماده خاموش کننده ای که نیاز است، مسیر لوله کشی و غیره از راه می رسد. طراحی سیستم اطفا حریق دارای حساسیت زیادی است به گونه ای که در فرایند نصب الزامات فنی دستگاه، مکانی که در آن نصب می شود، فاصله تجهیزات با هم و غیره با دقت زیادی حساب شود. زمانی که مراحل نصب تمام شوند، تجهیزات را تست و عیب یابی می کنند. 

تست و نگهداری از تاسیسات اعلام و اطفا حریق ساختمان

احتمالا فکر می کنید که نصب تجهیزات به تنهایی برای تامین امنیت یک محیط کافی است. این در حالی است که سیستم های اطفاء حریق باید به طور منظم تست و بررسی شوند تا مطمئن شوید که در اوضاع اضطراری می توانند بهترین بازدهی را از خودشان نشان دهند. در قسمت اعلام حریق این اجزایی مثل پنل مرکزی، شصتی، دتکتور و آژیر هستند که بررسی می شوند. اما این اجزا در سیستم خاموش کننده به پمپ، مخزن، شیر آلات، مواد خاموش کننده و … تغییر می کنند. در اینجا هر گونه ضعف در عملکرد، نشتی، کندی یا چیزهایی از این دست باید به سرعت منحل شود. حال ممکن است در اینجا اجزایی را تعمیر کنند و یا مجبور به تعویض کامل آنها باشند. اینکه سیستم اعلام و اطفای حریق شما هر چند وقت یکبار به تست نیاز داشته باشد به نوع سامانه، ساختمان و البته شرکت اطفا حریقی که سازنده آن است بستگی دارد.

آیا خرید سیستم اطفا حریق برای همه ساختمان ها الزامی است؟

بر خلاف چیزی که فکر می کنید، خرید سیستم اطفای حریق ممکن است برای همه ساختمان ها ضروری نباشد. این الزام با توجه به نوع ساختمان و فعالیتی که در آن انجام می شود تعیین خواهد شد. در واقع این میزان خطر است که اهمیت استفاده از این سامانه ها را معلوم می کند. به طور مثال یک انبار صنعتی تا حد زیادی در معرض خطر آتش سوزی است. اما این خطر در یک ساختمان اداری یا مسکونی ساده به مراتب کمتر است. پس طبیعی است که یک مورد تنها به چند کپسول آتش نشانی، و دیگری به سیری از تجهیزات اعلام و اطفا نیاز داشته باشد. با این وجود همه مکان ها به حداقل هایی در این حوزه نیاز دارند.

راهنمای خرید بهترین نوع سیستم اطفا حریق

اولین گام در خرید سیستم اطفا حریق مناسب توجه به نوع کاربری محلی است که برای آن سیستم دفع حریق در نظر می گیرید توجه داشته باشید که انواع اطفا حریق برای ساختمان های مسکونی با سیستمی که برای یک ساختمان صنعتی یا انباری خاص استفاده می شود متفاوت است. این تفاوت در نوع آتش سوزی است که ممکن است در هر مکان خاص رخ دهد نیز نقش دارد. حریق ناشی از مواد شیمیایی در یک کارخانه صنعتی به سیستم متفاوتی از سیستم اطفا یک حریق خانگی نیازمند است.

علاوه بر کاربری محل مورد نظر در هنگام خرید سیستم اطفا حریق مساحت محل مورد نظر را درنظر بگیرید. مسلما یک سوله چند هزار متری به سیستم اطفاء حریق قوی تری از یک ساختمان مسکونی ۶۰ متری نیاز دارد. در انتخاب و خرید سیستم اطفا حریق مناسب خود بودجه ای که می توانید برای این بخش هزینه کنید را در نظر داشته باشید. توجه کنید که قیمت سیستم های اطفا حریق مختلف ممکن است بسیار با هم متفاوت باشد. بنابراین تعیین بودجه قبل از اقدام به خرید از اهمیت دارد.

هنگام خرید سیستم اطفا حریق، به برند و گارانتی محصول توجه کنید. برندهای معتبر معمولا محصولات با کیفیت تر و خدمات پس از فروش بهتری ارائه می دهند. همچنین اطمینان حاصل کنید که سیستم اطفا حریق ساختمان مورد نظر شما دارای مجوزهای و استانداردهای ضروری باشد. البته که خدمات پس از فروش مثل نصب، بازرسی، تست و تعمیر سیستم های اطفای حریق نیز مهم است. شرکتی را انتخاب کنید که متعهد باشد و خدمات پس از فروش مناسبی را ارائه دهد.

چک لیست خرید سیستم اطفا حریق 

قیمت سیستم اطفا حریق

قیمت سیستم های اطفاء حریق به نوع سیستم، برند آن، ظرفیت پوشش دهی، آپشن ها و عوامل متعدد دیگری بستگی دارد. بنابراین قیمت یک سیستم اطفاء حریق از نوعی به نوع دیگر کاملا متفاوت است و با توجه به نوع کارایی آن تعیین می شود. قبل از اقدام به خرید از شرکت های معتبر ارائه دهنده این محصولات مانند کفسیران قیمت محصول مورد نظر را بگیرید. علاوه بر این می توانید از مشاوران این شرکت برای انتخاب سیستم مناسب ساختمان خود کمک بگیرید و بهترین انتخاب را داشته باشید. در استعلام قیمت بهتر است موارد زیر به صورت جداگانه مشخص شوند:

1. هزینه طراحی
2. قیمت تجهیزات
3. هزینه لوله و اتصالات
4. هزینه نصب
5. هزینه تست و راه اندازی
6. هزینه آموزش
7. هزینه سرویس و نگهداری
8. شرایط گارانتی و خدمات پس از فروش

استاندارد طراحی و نصب ساختار اطفا حریق

با توجه به کشور سازنده یک محصول، استاندارد ها و قواعد ساختاری در هر موقعیت مکانی متفاوت از دیگری لحاظ می شود. تعیین این قواعد معمولا به واسطه مسئولان قانونی یک منطقه انجام می شود. در ایران قواعد ساختاری یک سازه (همچون ساختمان، سوله و غیره) بر اساس ضوابط از پیش تعیین شده همان منطقه انجام می شود. اما اطفا حریق صنعتی بر اساس استاندارد NFPA آمریکا قابل کنترل است. مجموعه بزرگ ایمن صنعت جزو محدود تولید کنندگانی است که به این استاندارد پایبند است. علاوه بر این این مجموعه با به کارگیری سیستم اطفا حریق CAFS به صورت استاندارد در بسیاری از موارد موفق عمل کرد.

بهترین سیستم اطفا حریق کدام است؟

پاسخ این سؤال کلی برای همه پروژه ها یکسان نیست و باید مطابق شرایط محل و ملزومات مورد نیاز پاسخ داده شود. به عنوان مثال

• در برخی ساختمان ها سیستم اسپرینکلر گزینه مناسبی است.
• در محیط های دارای مایعات قابل اشتعال ممکن است فوم کاربرد بیشتری داشته باشد.
• برای برخی اتاق هایی که تجهیزات حساس دارند، سیستم گازی می تواند مناسب تر باشد.
• در برخی کاربردهای صنعتی، سیستم پودر یا CO₂ مورد استفاده قرار می گیرد.
• در برخی پروژه های خاص نیز واترمیست یا سیستم های ترکیبی انتخاب می شوند.

بنابراین بهترین سیستم، سیستمی نیست که گران تر یا پیچیده تر باشد؛ بلکه سیستمی است که بر اساس نوع خطر به درستی انتخاب، طراحی، نصب، تست و نگهداری شود.

سوالات متداول

چه نوع سیستم اطفا حریقی برای یک واحد آپارتمان مناسب است؟

برای واحدهای مسکونی معمولا تلفیق دو سیستم کپسول آتش نشانی و آب پاش مناسب و کاربردی است.

در انتخاب سیستم اطفا حریق چه مواردی باید در نظر گرفته شود؟

مواردی مثل کاربری مکان مورد نظر، مساحت آن، نوع حریق و بودجه خریدار مهم هستند که باید به آنها توجه شود.

چه سیستم های اطفا حریقی قابل اعتمادتر هستند؟

سیستم هایی که دارای مجوزها و استانداردهای لازم باشند و خدمات پس از فروش و گارانتی معتبری ارائه دهند قابل اعتمادتر هستند.